آدمى همهء آنچه را كه در دوران زندگى انجام داده است حاضر مىبيند . گاه شخص جرم يا گناهى را مرتكب مىشود ، و ضميرش در اين باره به سرزنش كردن او مىپردازد ، پس در آن مىكوشد كه موضوع را فراموش كند تا از گزش ضمير خويش در امان بماند ، پس چه خواهد كرد در آن روز كه هر چه گفته يا كرده در معرض شنيدن يا ديدن همگان قرار مىگيرد ، و افعال او تجسم پيدا مىكند ؟ ! سر افكندگى و ناراحتى سختى در آن روز بهرهء گناهكاران خواهد شد . گفته‌اند كه صادر شدن مردم كه در آيه بدان اشاره شده ، برخاستن ايشان از گورها و به راه افتادن به سوى دادگاه پروردگارشان است ، و به گفتهء ديگر الهام گرفتهء از صدور و بازگشتن شتران از آبشخور پس از سيراب شدن است ، پس كسى كه ايمان دارد ، راهى را در پيش خواهد گرفت كه با راه كافران متفاوت است و خداوند متعال در جاى ديگرى از قرآن با بيان / 280 يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ . . . « 5 » به آن اشاره كرده و آيهء بعدى گواه بر اين معنى است . بعضى گفته‌اند كه : معنى اشتات آن است كه آنان از گورهاشان كه در جاهاى مختلف زمين پراكنده است ، به همان گونه صدور پيدا مىكنند و به راه مىافتند كه در مذاهب با يكديگر اختلاف دارند و هر گروه به دنبال پيشواى خود روانه مىشود . [ 7 ] تنها اعمال بزرگ نيست كه در آن روز تجسم پيدا مىكند ، بلكه حتى كوچكترين عملى كه تصور شود چنين است ، از وسوسهء سينه گرفته تا نگاهى به جايى انداختن يا نيمى از كلمه‌اى را بر زبان راندن كه همهء اينها ثبت شده و تجسم يافته است . « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ - پس هر كس به سنگينى ذره‌اى نيكى كرده باشد آن را مىبيند . » گفته‌اند كه : ذره به معنى مورچهء خرد است ، يا آنچه از خاك كه از

--> ( 5 ) - الروم / 13 .